|
در عصر ما تعاون يك اهرم مناسب براي توسعه اقتصادي است كه مي تواند همگام با سياستهاي دولت در بهبود شرايط كار،زندگي توليد، ارتقاء سطح درآمد و وضعيت اجتماعي مردم موثر باشد و چنانچه بطور اصولي مورد حمايت قرار گيرد، بار هزينه هاي دولتي را كاهش داده و بتدريج استقرار شرايطي را سبب مي شود كه طبقات مختلف مردم در مسائل مربوط به خود تصميم گيرنده بوده و متناسب با برنامه هاي دولت امور اقتصادي مربوطه را عهده دار گردند . دقيقاً بر همين اساس است كه سازمانهاي بين المللي مطمئن ترين و مناسب ترين روش فقرزدايي و توسعه جوامع مختلف را در توسعه و ترويج نهضت تعاوني مي بينند. در كشور ما نيز به علت شرايط خاص جامعه و مشكلاتي كه در حال حاضر با آن روبرو هستيم لزوم همكاري و خودياري و مشاركت مردم در اموري كه مربوط به خودشان است مي تواند گره گشاي بسياري از مشكلات باشد. در همين راستا آشنايي مديران و اعضاي تعاونيها با فلسفه، ارزشها، اصول و انديشه هاي تعاوني ضروري به نظر مي رسد . جزوه حاضر از سه فصل تشكيل شده است : كه در فصل اول به تعاريف و مفاهيم واژه هاي تعاون ، سير تحول و اهداف تعاونيها در فصل دوم به ديدگاههاي مختلف درباره تعاون و در فصل سوم نيز به ريشه ها، ارزشها نظريه ها و اصول مكاتب تعاون پرداخته شده است .
تعاون در لغت از « عون » به معني ياري كردن و از باب تفاعل به معني به همديگر مساعدت كردن و همياري نمودن آمده است. در فارسي كلمه « تعاون » را معادل cooperation به كار گرفته اند « تعاون » يعني با هم كاركردن گروهي ازافراد براي انجام يك هدف مشترك . با اين تعريف مي توان پي برد كه تعاون يكي از جنبه هاي زندگي اجتماعي است . واژه cooperation را اولين بار رابرت آون R.Owen درمقابل واژه رقابت به كار گرفت سپس صاحبنظران و مصلحان اجتماعي اين كلمه را با مفاهيم و كاركردهاي متفاوتي بكار بستند تا جائي كه مقوله نهضت تعاوني Movment cooperation و حتي تعاون گرائي در نظريه هاي اقتصادي – اجتماعي جايگاه ويژه اي يافت . بوگاردوس تعاون را طريقه اي براي زندگي و فلسفه اي براي حيات و مجموعه اي از پويش ها و شيوه هاي رفتار و در عين حال مجموعه اي از اصول و مباني راهنمايي در زندگي فردي و اجتماعي انسان مي دانست . « تعاون به معني همكاري به منظور تأمين سعادت يا منافع متقابل است » ( F.Abotez ) با توجه به تعاريف فوق و تعريفهاي ديگري كه از تعاون بعمل آمده است ملاحظه مي شود : با اينكه همكاري يا كار كردن با هم ، يا كار مشترك ، را ويژگي اساسي تعاون دانسته اند ، ولي صرف با هم كار كردن و يا انجام كار مشترك را نمي توان « تعاون » ناميد ، مفهوم تعاون بالاتر از كار مشترك مي باشد . ممكن است كارگراني كه با هم كار مي كنند و حتي اجزاء يك شي را مي سازند، تشكيل گروه تعاوني ندهند ولي اين امكان هست كه افرادي كه با هم كار نمي كنند ، به دليل كيفيت تشكل ، فعاليت آنان تعاوني باشد . عوامل زير براي تجلي « تعاون » ضرورت دارند : - وجود تعدادي از افراد به نحوي كه تشكيل يك گروه اجتماعي را بدهند . (داراي روابط و كنش هاي متقابل اجتماعي باشند ) - وجود نياز مشترك و محسوس. - اشتراك مساعي در جهت رفع نياز مشترك به صو رت ارادي و داوطلبانه علاوه بر سه عامل فوق كه معمولاً در هر كار گروهي و در هر فعاليت اجتماعي و اقتصادي وجود دارد عامل يا عواملي ديگر را بايد اضافه كرد كه متضمن مفاهيم رفاه، توسعه، عدالت اجتماعي ، تعالي ارزشهاي اخلاقي ، جلوگيري از سود جوئي مفرط و ممانعت از استثمار ديگران و ...... نيز مي باشد با توجه به مطالب بيان شده ، مي توان گفت : تعاوني انجمن ارادي و داوطلبانه اي از افرادي مي باشد ، كه سازماني را با نظارت دموكراتيك و به منظور تأمين كالا و خدمات مورد نيازشان پديد مي آورند مانع از سود بردن كسي به زيان ديگري مي گردند. در اين سازمان افراد مشاركت منصفانه اي در تامين سرمايه و پذيرش سود و زيان حاصله از فعاليت مشترك خود دارند . در جاي ديگري پل روي (P.Roy) مي نويسد: « تعاوني موسسه اي است اقتصادي كه از طرف اعضاء سازمان يافته، ايجاد مي گردد و توسط خود آنها اداره مي شود و به تدارك يا فروش كالا و ارائه خدمات به اعضاء به قيمت تمام شده مي پردازد » . فرانس هلم معتقد است شركت تعاوني ، سازماني است اقتصادي كه به ميل و اراده شخصي افراد تشكيل مي شود و بر اساس حقوق مساوي و نيل به هدف اقتصادي از پيش تعيين شده آنان به فعاليت مي پردازد ».
در تاريخ جوامع بشري همواره مواردي وجود داشته كه افراد بشر براي تحصيل و تحقق اهدافي به همكاري با يكديگر پرداخته اند. در حقيقت شروع تعاون و همكاري در بين انسانها را ميتوان در اول خلقت بشر دانست اولين پديده تعاوني در بين انسانها تشكيل است و سپس ايجاد قبيله ها و بالاخره اجتماعات شهرنشين. مطالعه قبايل و بررسي اديان نشان دهنده اين واقعيت است كه تعاون پديده تمدن جديد نيست . تعاون در تاريخ و در هر يك از شئون اجتماعي بنوعي داراي ارزش است و در هر مورد مفهوم آن با ديگري تفاوت دارد ، بنابراين براي بررسي اقتصاد تعاوني بايد به مراحل تاريخي و اجتماعي آن توجه كرد . بطور كلي از نظر اقتصادي تعاون را مي توان به دو دوره تقسيم كرد: دوره اول از اغاز زندگي اجتماعي انسان شروع مي شود و از قرن پانزدهم ميلادي بتدريج تحول مي پذيرد تا اينكه به شكل كنوني درمي آيد دوره دوم با انقلاب صنعتي و انقلاب فرانسه ، قرن هيجدهم ميلادي شروع مي شود كه داراي تعريفي مخصوص به دوران خود است ، بنابراين دوره اول را عصر تعاون اجتماعي و دوره دوم را اصل تعاون صنعتي يا علميمي نامند . اولين اثر وجود تعاون در جهان سازمانهاي پيشه وران و كارگران صنايع دستي مصر است كه در حدود 3000 سال قبل از ميلاد وجود داشته است . در سال 2050 قبل از ميلاد حمورابي سلطان بابل اجازه داد ، كشاورزان مزارع را به صورت تعاوني براي كشت آماده نمايند و در جمع آوري محصول با يكديگر همكاري كنند در چين قديم تعاونيهاي اعتبار وجود داشته است كه از 200 سال قبل از ميلاد آثاري از آنها بدست آمده است . در اين سازمانهاي تعاوني اعضاء سهام مساوي ، حق مساوي و سود مساوي داشتند . در روم قديم سابقه تعاونيهاي پيشه وران به 450 سال قبل از ميلاد مي رسد و هر صنف سازمان تعاوني خاص خود داشته است . بعد از ظهور حضرت مسيح كم كم روحيه قدرت طلبي و مسائل مادي بر كليسا غلبه كرد و در قرون وسطي حكومت مشترك كليسا و فئودال ها به اوج خود رسيد و تعاونيها رو به انحطاط گذاشت . ظهور دين اسلام نيز در اوايل قرن هفتم باعث آزادي قسمتي از جهان از نوع حكومت هاي استبدادي گرديد و در نتيجه تاكيد فراواني بر تعاون و همياري شد. مطالب فوق تاريخچه بسيار كوتاه و مختصري ، از دوره اول يا عصر تعاون اجتماعي بود در اينجا به بررسي تاريخچه دوره دوم يا عصر تعاون صنعتي يا علمي مي پردازيم . در دوران رنسانس (قرون 15 تا 18) همه امور فرهنگي ، هنري و علمي اروپا رو به تحول داشت ، و انقلاب صنعتي دگرگوني و تحولات شگرفي در زندگي اجتماعي – اقتصادي جوامع صنعتي بوجود آورد. انقلاب صنعتي از يك طرف رشد سريع صنايع ، توسعه بازرگاني ، گسترش شهرنشيني ، توليد انبوه ، پيشرفت تكنولوژي و در نتيجه تشكيل سازمانهاي بزرگ و پيچيده صنعتي و تجاري را در پي داشت و از طرف ديگر نابسامانيها و مسائل و مشكلات عظيم اقتصادي – اجتماعي را به ارمغان آورد . ماشيني شدن سيستم توليد به بيكاري و آوارگي هزاران نفر از صاحبان حرفه و صنايع دستي انجاميد . در اين ميان گروهي از انديشمندان و صاحبنظران مسائل اجتماعي دست به كار شدند و براي رفع مسائل و مشكلات ناشي از انقلاب صنعتي به مطالعه و بررسي پرداخته و نظرياتي ابراز داشتند كه يكي از ثمرات تلاشهاي اين گروه تحول تعاونيهاي سنتي به تعاونيهاي علمي و صنعتي بود و گروهي ديگر نيز به مطالعه و بررسي نحوه اداره سازمانهاي پيچيده صنعتي و تجاريپرداخته كه حاصل و ثمره كار آنها نيز تهيه و تدوين تئوريهاي سازمان و مديريت بود .
در ايران تعاون به مفهوم واقعي كلمه از سابقه اي طولاني برخوردار است . برخي از محققان غربي عقيده دارند كه اوضاع خاص جغرافيائي و شرايط كلي حاكم بر محيط در شرق بويژه درايران موجب شده است كه مردم براي مقابله بامشكلات و غلبه بر طبيعت يكديگر متحد شوند . ويل دورانت در كتاب « تاريخ تمدن » راجع به زمينه هاي مشاركت اقتصادي و اجتماعي در ايران چنين مي نويسد« كتاب اوستا كشاورزي را ستوده و آن را مهمترين و والاترين كار بشر دانسته كه خداي بزرگ « اهورا مزدا » از آن بيش از كارهاي ديگر خشنود مي شود. قسمتي از اراضي ملك مردم بود و خود را به زراعت آن مي پرداخته اند و گاهي خرده مالكان جمعيت هاي تعاوني كشاورزي چندخانوار تشكيل ميدادند و بصورت جمعي به كاشتن زمينهاي وسيع مي پرداخته اند . از نظر تاريخي ، مشاركت در ايران با انقراض سلسله ساسانيان و ظهور اسلام در ايران شكل جديدي به خود گرفت و پس از گرويدن مردم ايران به اسلام و آشنائي ايرانيان با تعاليم عاليه و عدالت گستر اين دين مبين، روح تعاون و همكاري بيش از پيش در مردم نضج گرفت. عده اي از مردم ثروتمند و متمكن و خير انديش به ساختن حمام ، مساجد ، راه . پل و .... اقدام كردند و بسياري از مردم اگر سرمايه اي نداشتند با نيروي كار خود مشاركت و همكاري مي كردند كه انواع بارز اين مشاركت را مي توان در تعاونيهاي سنتي مشاهده نمود. از انواع تعاونيهاي سنتي در زمينه مشاركت كشاورزان در رابطه با امور زمين و كشاورزي مي توان بنه،حراثه واره ، دون و ...... را نام برد . از آنجائيكه كمبود آب يكي از مسائل مهم كشاورزي ايران است ، بمنظور استفاده بهينه از منابع آب موجود در مناطق كم آب ، تعاونيهاي سنتي در زمينه توزيع آب و توليد كشاورزي پديد آمدند . تعاون با سنتهاي غني مردمان اين سرزمين آميخته شده و بمنظور آسان نمودن معضلات زندگي همواره رايج بوده است ، ولي آغاز تعاون رسمي در ايران را مي توان به تصويب قانون تجارت در سال 1303 شمسي دانست كه موادي از اين قانون به بحث در مورد تعاونيهاي توليد و مصرف پرداخته بود . اما از لحاظ تشكيل و ثبت فعاليت تعاونيهاي رسمي مي توان سال 1314 را آغاز فعاليت تعاونيها در ايران دانست : زيرا در اين سال توسط دولت اقدام به تشكيل نخستين شركت تعاوني روستائي در منطقه داور آباد گرمسار گرديد.مبناي تشكيل شركت فوق،قانون تجارت سال 1311 بود كه در چند ماده بحثي از شركتهاي تعاوني آورده بود . اين مواد در زمان جنگ جهاني دوم حكومت وقت ، وزير كشور را مأمور مي كند در رأس هيأتي براي تعليم مأموران و آشنا ساختن مردم به مفهوم قوانين تعاوني به شهرها و روستاهاي دور و نزديك سفر كرده و حس مسئوليت جمعي مردم به ويژه طبقات توليد كننده را برانگيزند. در آن سال ها تعدادي در نقاط شهري به منظور توزيع ارزاق عمومي تاسيس گرديد . سپس در سال 1332 اولين قانون تعاوني ايران كه با الهام گرفتن از قوانين خاص ديگر كشورها تهيه شده بود ، به صورت لايحه قانوني به تصويب رسيد. در سال1334 لايحه مزبوربااصلاحاتي از تصويب مجلس وقت گذشت واولين قانون تعاون ايران تصويب شد كه پايه و اساس تعاونيهاي بخصوص بعد از سال 1341 قرار گرفت در سال 1341 بر اساس تبصره 2 ماده 165 قانون مربوط به اصلاحات ارضي رژيم گذشته ، كشاورزاني كه زمين دريافت مي داشتند ناچار بودند،قبلاً عضويت شركت تعاوني روستائي را بپذيرند به اين ترتيب در مدت كوتاهي بيش از 8 هزار شركت تعاوني روستائي تشكيل گرديد كه بعداً در هم ادغام شده و حدود سه هزار شركت رابوجود آوردند. در سال 1342 براي حمايت از تعاونيها سازمان مركزي تعاون روستائي ايران به تصويب رسيد كه هدف اصلي اين سازمان كمك به پيشرفت نهضت تعاون در مناطق روستائي و كمك اعتباري به اجراي برنامههائي بود كه اتحاديه و شركتهاي تعاوني روستائي مستقيم اً با كمك سازمان عمران منطقه اي مربوطه به منظور بهره برداري كامل از عوامل كشاورزي داشتند . در بيست و سوم ارديبهشت ماه سال 1346 سازمان مركزي تعاون كشور به منظور تفهيم اصول تعاون و تعميم آن در سراسر كشور و نيز تهيه قوانين لازم و ايجاد امكانات مناسب براي تعاونيها بوجود امده و زير نظر نخست وزيري قرار گرفت. اولين اقدام اين سازمان مطالعه و تحقيق تطبيقي در قوانين تعاوني ساير كشورهاي جهان و تنظيم قانون جامعي براي شركتهاي تعاوني بود . در بيست سوم اسفند ماه 1349 بمنظور توسعه امور تعاوني كشور و بسط مفاهيم آن آشنايي مردم با اصول و قواعد و تعليمات تعاوني فراهم نمودن تدريجي موجبات همكاري افرادو تجمع و تمركز سرمايه هاي كوچك و توسعه منابع اعتباري و بسط سازمانهاي تعاوني كشور، قوه مقننه، وزارت تعاون و امور روستاها را تاسيس نمود . پس از مطالعه و تحقيق تطبيقي در قوانين تعاوني ساير كشورهاي جهان، سرانجام در شانزدهم خرداد ماه 1350 قانون شركتهاي تعاوني در 25 فصل و 149 ماده به تصويب رسيد . و مقرر شد كه اين قانون به مدت پنجسال به صورت آزمايشي اجرا شود. پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز موضوع مشاركت مردم در فعاليتهاي اقتصادي و تحقق عدالت اجتماعي مورد توجه قرار گرفت و در اصل چهل و چهارم قانون اساسي بخش تعاوني به عنوان دومين بخش رسمي اقتصاد كشو ر هم رديف با بخش هاي دولتي و خصوصي مورد تصويب قرار گرفت. كه ابعاد فعاليت هر يك از اين بخش ها ( دولتي ، تعاوني و خصوصي ) به شرح زير مي باشد: 1- بخش دولتي 2- بخش تعاوني 3- بخش خصوصي
در سطح جهاني هدف موسسات تعاوني معمولاً ايجاد بازار مصرفي يكپارچه و وسيعي است كه بتواند بر جريانات توليد حاكم باشد و قيمتهاي غير عادلانه را از طريق رقابت منطقي متعال سازد و در صورت لزوم كالاهايي را كه قيمت آنها بوسيله توليدكنندگان يا واسطه ها بطور غير عادلانه و ساختگي به مراتب بيش از قيمت تمام شده تعيين گرديده است خود توليد كند و آنها را به نرخ تمام شده به مصرف كنندگان عرضه نمايد و از اين طريق از استثمار مردم جلوگيري نموده و رفاه نسبي براي اعضاء خود از جهت هدف يا هدفهايي كه موجب عضويت آنها در تعاوني شده است فراهم آورد . با توجه به مباحث مطروحه در فوق اهداف بخش تعاوني در جمهوري اسلامي ايران به شرح زير اعلامگرديده است : 1- ايجاد و تأمين شرايط و امكانات كار براي همه بمنظور رسيدن به اشتغال كامل. 2- قراردادن وسائل كار در اختيار كسانيكه قادر بكارند ولي وسائل كار ندارند . 3- پيشگيري از تمركز و تداول ثروت در دست افراد و گروههاي خاص جهت تحقق عدالت اجتماعي. 4- جلوگيري از كارفرماي مطلق شدن دولت 5- قرار گرفتن مديريت و سرمايه و منافع حاصله در اختيار نيروي كار و تشويق بهره برداري مستقيم از حاصل كار خود. 6- پيشگيري از انحصار ، احتكار ، تورم و اضرار به غير. 7- توسعه و تحكيم مشاركت و تعاون عمومي بين همه مردم.
|
اصول و انديشه هاي تعاون