|
« منظور من از اصول تعاون قواعد موضوعه در سنت تعاون نيست بلكه اصول اخلاقي و رفتارهايي است كه در عمل از اين قواعد ناشي ميشود» (ژرژفوكه). تعاون تجلي عيني و عملي آرمانها و ارزشهاي جهاني بشر مانند دموكراسي، برابري، اتحاد ، انصاف و آزادي است كه با استفاده از روشهاي مسالمت آميز آنها را عملي مي سازد . براي واقعيت بخشيدن به اين ارزشها در روابط و مناسبات اقتصادي و اجتماعي چارچوب و دستورالعملهاي مشخصي تدوين شده است. زيرا هر نظام اقتصادي ، اجتماعي و يا سياسي براي اينكه به مرحله ثبات برسد و ضمن دوام بتواند امكان پيشرفت خود را فراهم سازد بايستي داراي اهداف ، اصول و سازو كار مشخص و از پيش تدوين شده اي باشد. مطابق بيانيه مجمع عمومي اتحاديه بين المللي تعاون كه در سال 1995 صادر گرديد،اصول تعاون دستور العملهايي است كه طبق آنها تحقق ارزشهاي تعاوني (خودياري، مسؤليت پذيري، دموكراسي ، برابري ، انصاف و اتحاد )را عملي مي سازند. نكته: - تعاوني ها بر ارزشهاي خودياري، مسؤليت پذيري، دموكراسي، برابري، انصاف و اتحاد استوارند. - اعضاء تعاوني ها به ارزشهاي اخلاقي ، صداقت ، آزادي ، مسؤليت اجتماعي و توجه معتقدند. پاي بندي به اصول تعاون موجب مي گردد بين اجزاء و اركان تعاوني نظم و انضباط برقرار گردد و مديران را براي تحقق اهداف تعاوني هدايت نمايد. پيشگامان راچديل كه توانايي شناخت و درك اين واقعيت را داشتند، در راستاي حفظ منافع اعضاء و پيشگيري از هر گونه كجروي براي تعاوني خود اصولي را تدوين نمودند و با پايبندي و رعايت آنها توانستند نهضت جهاني تعاون را پايه گذاري نمايند. اصول تعاوني راچديل عبارتند از: 1- عضويت آزاد و اختياري 2- نظارت جمعي و دموكراتيك ( هر عضو يك رأي ) 3- محدوديت سود سرمايه 4- تقسيم سود بر مبناي معاملات عضو با تعاوني و تقسيم آن به نسبت خريد 5- بي طرفي در مسائل سياسي و مذهبي 6- معاملات نقدي 7- بالا بردن سطح دانش اعضاء و كاركنان تعاوني(پاسكوئه و انگينز،1372). اين اصول بارها از طرف اتحاديه بين المللي تعاون ( I.C.A ) مورد بازنگري قرار گرفت و مجمع عمومي اين اتحاديه كه سال 1995 در منچستر انگلستان برگزار گرديد در بيانيه هويت تعاوني ارزشها و اصول جهاني تعاون را معرفي نمود : ارزشهاي تعاون:تعاوني ها بر ارزشهاي خودياري،مسئوليت پذيري، دموكراسي ، برابري، انصاف و اتحاد استوارند.اعضاء طبق راه و رسم مسئولين تعاوني خود به ارزشهاي اخلاقي، صداقت، آزادي، مسئوليت اجتماعي و توجه به ديگران معتقدند . اصول تعاون:اصول تعاون دستور العمل هايي است كه بر طبق آنها تعاونيها تحقق ارزشهاي كليدي تعاون را عملي مي سازند: اصل اول :عضويت آزاد و اختياري : تعاونيها سازمانهاي اختياري هستند و عضويت در آنها براي تمام افرادي كه بتوانند از خدمات آنها استفاده كنند و مسئوليتهاي ناشي از عضويت را بپذيرند،بدون تبعيضات جنسي ،اجتماعي ، نژادي ، سياسي و مذهبي آزاد است. اصل دوم: كنترل دموكراتيك اعضاء : تعاونيها سازمانهاي دموكراتيك هستند و توسط اعضاء خود كه فعالانه درسياست گذاري و اتخاذ تصميمات مشاركت ميكنند، كنترل ميشوند .مردان و زناني كه به عنوان نمايندگان منتخب ( هيأت مديره و بازرسان و ساير كساني كه براي انجام وظايفي توسط مجمع عمومي انتخاب ميشوند ) خدمت ميكنند، در مقابل اعضاء مسئولند. در تعاونيهاي سطح اوليه ( شركتهاي تعاوني )اعضاء ازحق رأي مساوي برخوردارند(يك عضو، يك رأي) و همچنين تعاونيهاي درسطوح ديگر به شكل دموكراتيك سازمان مي يابند. نكته: اعضاء ومديران تعاوني ها درآغاز اين همكاري ومشاركت خجسته باتصويب اساسنامه در اولين مجمع عمومي متعهد مي گردند همدلانه كوششهاي فردي و تلاشهاي همگاني خود را براي تحقق اصول جهاني تعاون به كار گيرند. اصل سوم :مشاركت اقتصادي اعضاء:اعضاء به طور منصفانه و با كنترل دموكراتيك سرمايه تعاوني خود را تأمين مي نمايند . آنها معمولاً متناسب باسرمايه پرداخت شده خود كه يكي از شرايط عضويت ميباشد،پاداش محدودي،درصورت وجود دريافت مي دارند . اعضاء مازاد درآمد را براي تأمين هر يك از مقاصد زير اختصاص ميدهند: - توسعه تعاوني خود، حتي المقدور از طريق تخصيص ذخايري كه حداقل قسمتي از آن غير قابل تقسيم مي باشد. - برخورداري اعضاء از مازاد درآمد به نسبت معاملات هر يك از آنها با تعاوني و حمايت از ساير فعاليت هايي كه به تصويب اعضاء رسيده است. اصل چهارم:استقلال وعدم وابستگي:تعاونيها سازمانهاي خوديار و وابسته مي باشند كه توسط اعضاء ، اداره و كنترل مي شوند. اگر آنها با ساير سازمانها از جمله دولت موافقت نامه اي امضاء كنند يا از منابع ديگر سرمايه تأمين نمايند به نحوي اقدام خواهند كرد كه مطمئناً تعاوني به شكل دموكراتيك توسط اعضاء اداره و كنترل شده و استقلال آن محفوظ بماند . اصل پنجم: آموزش،كارآموزي و آگاه سازي:تعاونيها براي اعضاء نمايندگان منتخب، مديران و كاركنان خود ، آموزش و كارآموزي تدارك مي بينند به طوري كه آنها بتوانندبه نحو مؤثر به پيشرفت تعاوني خود كمك نمايند.آنها ، عموم مردم بخصوص افراد جوان و رهبران افكار عمومي را نسبت به ماهيت و فوائد تعاوني مطلع مي سازند. اصل ششم :همكاري تعاوني ها با يكديگر:تعاوني ها از طريق همكاري بايكديگر درسازمانهاي محلي ،منطقهاي ، بين المللي ، به اعضاء خود به مؤثرترين نحو خدمت كرده و نهضت تعاونى را تقويت مي كنند. اصل هفتم : توجه به جامعه:تعاوني ها با تصويب خط مشي ها توسط اعضاء براي توسعه پايدارجوامع خود فعاليت مي كنند. اين اصول نشان دهنده چارچوب و راهنماي فعاليت تعاوني هاست و هر شركتي كه اصول جهاني تعاون را رعايت ننمايد ،تعاوني محسوب نمي شود . از اين رو اساسنامه تعاوني هايي كه بر اساس قانون تعاون تأسيس مي گردند با اين اصول هماهنگي دارند و اعضاء در ابتدا تشكيل تعاوني باتصويب اساسنامه دراولين مجمع عمومي عادي پايبندي و وفاداري خود را به تعاون اعلام ميدارند . اصول هفت گانه تعاون در مقدمه اساسنامه شركتهاي اتحاديه هاي تعاوني اينگونه درج شده است :اعضاء تعاونى در آغاز اين همكاري خجسته ومبارك كه « آزادانه و با اختيار كامل» و باقبول سهم در« مشاركت اقتصادي » آن را پذيرفته اند،تعهد مي نمايند كه ضمن انجام وظيفه در قبال مسئوليت خود با رعايت « حقوق مساوي اعضاء » كوشش فردي و تلاش همگاني شان را همراه با «كسب علم و آگاهي و به كارگيري مستمر دانش روز » براي موفقيت هر چه بيشتر اهداف اين همياري و مشاركت با تأكيد بر « خودگرداني و خوداتكايي»به كارگيرند باشد كه درراستاي تحقق هدفهاي تعاوني و با عنايت به اصول همياري وتعاون كه در فرهنگ اسلامي و ايراني ريشه اي پابرجا و پيشينه اي ديرينه دارد ، شاهد گامهاي استوار و دستان پرتوان اعضاء باشيم كه همدلانه براي رشد و توسعه فرهنگ تعاوني و گسترش روحيه مشاركت جو و مشاركت پذير،فعالانه دست به هم داده اند و مي كوشند تا هم سو و هم جهت « در كنار تعاونگران كشور » در جهت ايجاد اشتغال مولد و ارائه خدمات عادلانه و منصفانه مورد نياز مردم و راه اندازي چرخهاي توليد وخدمات،با افزايش بهره وري و به كارگيري پس اندازهاي هر چند مختصر ، ضمن تحقق عدالت اقتصادي و اجتماعي «ياري رسان جامعه »و دولت نيز باشند. نكته: كليه اعضاء تعاوني در بدو پذيرش عضويت باقبول اساسنامه وفاداري خود را به اصول جهاني تعاون اعلام داشته و متعهد ميگردند در چارچوب اين اصول براي پيشبرد اهداف تعاوني تلاش نمايند.
تعاونيها در عين حال كه همانند مؤسسات تجاري به فعاليتهاي اقتصادي مي پردازند،اهداف و اصول حاكم برآنها به گونه اي است كه از عوامل مهم دگرگونيهاي اجتماعي به شمار ميروند. هر تعاوني كانوني است از افرادي كه پي برده اند داراي نيازها واهداف مشابه بوده كه با تلاش و اقدام دسته جمعي بهتر مي توانند اين نيازها را بر طرف سازند. تعاوني ها مشاركت افراد را جلب مي نمايند تا سازمانها و مؤسساتي كه متعلق به خود آنهاست و از طريق اتحاد دروني و در پرتو كار و كوشش گروهي وضعيت خود را هر چقدر هم مأيوس كننده باشد دگرگون نمايد. نكته: در اهداف تعاون دو عنصر وابسته به هم وجود دارد . يكي اقتصادي و ديگري اجتماعي ، يعني اولاً هر تعاوني كانون تلاش و فعاليت اعضاء براي تأمين نيازهاي مشترك بوده و ثانياً متجلي كننده اهداف و ارزشهاي اجتماعي مانند مشاركت ،دموكراسي و عدالت به شمار مي روند. هم اكنون در سطح جهان مؤسسات تعاوني جايگاه خود را به عنوان بخش مستقل پيدا نمودند كه مي تواند ازطريق مشاركت فعال اعضاء و كمك متقابل آنها ، علاوه بر اينكه نيازهاي اقتصادي و اجتماعي اعضاء را تأمين نمايند نقش مهمي نيز در توسعه جامعه به عهده داشته باشند. اين اهداف،تعاوني ها را از سازمانهاي اقتصادي كه اهداف آنها صرفاً تأمين منافع صاحبان آنها به عنوان سرمايه گذار مي باشد، متمايز مي سازد . در ماده يك قانون تعاون اقتصاد جمهوري اسلامي ايران كه مطابق با معيارها ، اصول و اهداف جهاني تعاون تدوين گرديده است ضوابط و اهداف كلي بخش تعاون اينگونه تعيين شده است: 1- ايجاد و تأمين شرايط و امكانات كار براي همه به منظور رسيدن به اشتغال كامل . 2- قرار دادن وسايل كار در اختيار كساني كه قادر به كارند ولي وسايل كار ندارند . 3- پيشگيري از تمركز و تداول ثروت در دست گروهي خاص جهت تحقق عدالت اجتماعي. 4- جلوگيري از كارفرماي مطلق شدن دولت. 5- قرار گرفتن مديريت و سرمايه و منافع حاصله در اختيار نيروي كار و تشويق بهره برداري مستقيم از حاصل كار خود . 6- پيشگيري از انحصار،احتكار،تورم و اضرار به غير. 7- توسعه وتحكيم مشاركت و تعاون عمومي بين همه مردم. از آنجا كه اين اهداف خصوصاً بند 1 مبني بر تأمين شرايط كار براي همه و رسيدن به اشتغال كامل بسيار آرماني و بعضاً در كوتاه مدت دور از دسترس مي باشند ، مطابق تبصره ذيل اين ماده اهداف مذكور بايد با رعايت ضرورتهاي حاكم بر برنامه ريزي عمومي كشور درهر يك از مراحل رشد عملي شود. نكته: هدفهاي اساسي بخش تعاون اقتصاد جمهوري اسلامي ايران عبارتند از: - ايجاد اشتغال - كمك به تحقق عدالت اجتماعي - كمك به تأمين سرمايه و وسايل توليد براي نيروي كار - تحكيم مباني تعاون و مشاركت عمومي در سطح جامعه - پيشگيري از احتكار،تورم و انحصار اهداف بخش تعاون به گونه اي تدوين گرديده اند كه تحقق آنها بدون كمك ومباشرت دولت امكانپذير نخواهد بود.لذابه موجب ماده 3: « دولت موظف است با رعايت اين قانون و در حد مقررات به گونه اي كه زمينه اداره يا دخالت در اداره تعاوني ها را كارفرماي مطلق شدن دولت فراهم نيايد با بخش تعاوني همكاري نموده و امكانات و تسهيلات لازم را با هماهنگي وزارت تعاون در اختيار آنها قرار دهد.» همچنين ماده4 اين قانون،تعاوني ها را مورد حمايت قرار داده است : ماده4:دولت و كليه سازمانهاي وابسته موظفند در اجراي طرحها وپروژه هاي خود درشرايط مساوي اولويت را به بخش تعاون بدهند.
شركتهاي تعاوني را بر اساس ملاكهاي مختلفي ميتوان تقسيم بندي نمود. انواع تعاوني ها بر مبناي ملاكهايي :از ديدگاه قانون ، نوع عضويت و نوع فعاليت ارائه ميگردد. انواع تعاوني ها از ديدگاه قانون : در ماده107 قانون تجارت مصوب 1304 و ماده 190 قانون تجارت سال 1311، شركتهاي تعاوني به دو نوع توليد و مصرف تعريف شده است. - شركت تعاوني توليد: شركتي است كه بين عده اي از ارباب حرف تشكيل مي شود و شركاء مشاغل خود را براي توليدو فروش اشياء يا اجناس به كار مي برند. - شركت تعاوني مصرف:شركتي است كه داراي دو هدف است. يكي فروش اجناس لازم براي مصارف زندگي و ديگري تقسيم شود و ضرر ميان شركاء. قانون شركتهاي تعاوني در سال 1350 در ماده18 شركتها را در سه رشته طبقه بندي نموده است: 1- رشته كشاورزي : شامل تعاوني هاي كشاورزي و روستائي 2- رشته مصرف : شامل تعاوني هاي مصرف كنندگان،مسكن،اعتبار و آموزشگاهي 3- رشته كارو پيشه:شامل تعاوني هاي كار،حرف و صنايع دستي،تعاوني هاي صنايع كوچك،تعاوني هاي تهيه و توزيع،تعاوني هاي مشاغل آزاد و تعاوني هاي صيادان.( حسني،1374) در قانون اساسي اصل44 شركتهاي تعاوني به دو نوع تقسيم شده اند: بخش تعاون شامل شركتها ومؤسسات تعاوني توليد و توزيع است كه در شهر و روستا بر طبق ضوابط اسلامي تشكيل مي شوند. نكته: قانون اساسي و قانون تعاون شركتهاي تعاوني را به دو نوع تقسيم نموده است: - شركتهاي تعاوني توليد - شركتهاي تعاوني توزيع قانون تعاون به موجب قانون اساسي در فصل پنجم تعاوني ها را به دو نوع توليد و توزيع تقسيم نموده است.و در مواد 26 و27 اين قانون مصاديق هر يك از انواع تعاوني ها به شرح زير بيان گرديده است. ماده26: تعاوني هاي توليد شامل تعاوني هايي است كه در امور مربوط به كشاورزي،دامداري،دامپروري،پرورش ماهي، صيد ماهي شيلات، صنعت، معدن، عمران شهري و روستائي و عشايري و نظاير اينها فعاليت مي نمايند. ماده27: تعاوني هاي توزيع عبارتند از تعاوني هايي كه نياز مشاغل توليدي و يا مصرف كنندگان عضو خود را در چارچوب مصالح عمومي و به منظور كاهش هزينه ها و قيمتها تأمين مي نمايند.مطابق تبصره ذيل ماده26 « تعاوني ها در كليه اولويتها و حمايتهاي مربوط به تعاوني ها حق تقدم دارند.» انواع شركت هاي تعاوني از لحاظ عضويت: در ماده 2 دستورالعمل تشكيل تعاوني ها كه توسط وزارت تعاون صادر گرديده است شركتهاي تعاوني به لحاظ عضويت به دو نوع عام و خاص تقسيم شده اند: شركتهاي تعاوني عام : شركتي است كه عضويت در آن براي همه افراد آزاد باشد و مؤسسين شركت بايد براي تأمين قسمتي از سرمايه اوليه و يا افزايش سرمايه شركت وسهام آن را به عموم عرضه نمايند. شركت تعاوني خاص : شركتي است كه عضويت در آن منحصراً براي گروههاي خاص از قبيل كارگران ، كارمندان ، كشاورزان دانشجويان ، ايثارگران ، زنان ، مشاغل خاص و نظاير اينها آزاد باشد. نكته: -تعاوني هاي توليد در كليه حمايتهاي مربوط به تعاوني ها حق تقدم دارند. -تعاوني هاي توزيع كه در امر تأمين كالا ، مسكن و ساير نيازمنديهاي روستائيان ، عشاير ، كارگران و كارمندان فعاليت دارند از نظر حمايتهاي مربوط به تهيه و توزيع كالا اولويت دارند. انواع شركت تعاوني از لحاظ نوع فعاليت:شركت هاي تعاوني را براساس نوع فعاليت به گروه هاي زيرمي توان تقسيم بندي نمود: -شركتهاي تعاوني كشاورزي درگرايشهاي:زراعت،دامپروري،دامداري،پرورش كرم ابريشم،پرورش وتكثير ماهي،صيادىوشيلات، مرغ گوشتي،مرغ تخم گذار،جنگلداري، مرتع داري، زنبورداري،پرورش طيور، باغداري، جوجه كشي ، مرغ اجداد ، پرورش و تكثير ميگو . -شركتهاي تعاوني صنعتي شامل گرايشهاي:صنايع فلزي،كاني غير فلزي،شيميايي ، سلولزي ، برق و الكترونيك ، غذايي ، دارويي بهداشتي ،نساجي چرم و پوشاك،ماشين سازي و ريخته گري. -شركتهاي تعاوني تأمين نياز توليد كنندگان در گرايشهاي:تأمين مواد اوليه و مايحتاج توليدكنندگان و صيادان -شركتهاي تعاوني تأمين نياز مصرف كنندگان درگرايشهاي:مصرف كارمندي،مصرف كارگري،مصرف محلي،مصرف دانشجويي، مصرف متفرقه، مصرف فرهنگيان، مرزنشينان،صنوف توزيعي -شركتهاي تعاوني حمل ونقل درگرايشهاي:كاميونداران بين المللي وداخلي،وانت بارداران،حمل ونقل دريايي،اتوبوس داران،سواري كرايه بين شهري، تاكسيراني،آژانس هاي اتومبيل كرايه،كمپرسي داران،تانكرداران،يوژي داران(حمل و نقل فوق سنگين) و حمل و نقل درون و بيرون شهري -شركتهاي تعاوني عمراني در گرايشهاي : عمراني و ساختماني -شركتهاي تعاوني فرش دستباف در گرايشهاي : تأمين نياز توليدكنندگان،توليد فرش -شركت تعاوني تأمين نياز صنوف خدماتي در گرايشهاي: اوراق كنندگان اتومبيل ، الكتريكي و سيم كشي ، آرايشگران زنانه آرايشگران مردانه،باطرى ساز،پاركينگ شهري، تزئينات داخلي ساختمان، خشكشوئي و لباسشوئي،تعميركاران دوچرخه و موتور سيكلت، شيشه وآئينه،ساعت سازان، عينك سازان،ناشران وكتاب فروشان ،نقاشان اتومبيل، نقاشان ساختمان ، تعميركنندگان ماشينهاي اداري، تعميرگاههاي اتومبيل، تعميركاران قفل و كليد -شركتهاي تعاوني خدماتي در گرايشهاي: خدمات بهداشتي درماني ، ورزشي ، هنري، فرهنگى و تبليغاتي ، مدارس غيرانتفاعي خدمات آموزشي، خدمات رايانهاي، خدمات فراوردههاي نفتي،خدمات چاپ و نشر،گردشگرى و هتلداري ، خدمات و مكانيزاسيون كشاورزي،خدمات فني مهندسي و مشاوره ،خدمات اداري مالي و پشتيباني، خدمات بيمه اي،خدمات زيست محيطي ، خدمات توزيع آب،برق،گاز،خدمات جمع آوري شير وساير مواد لبني ،تحقيقاتي و پژوهشي ، خدمات مخابرات و پست ، خدمات راهداري خدمات كالايي، بسته بندي و سورتنبگ، كاريابي، مالي اعتباري و...
|
